Geçmişi ve Bugünüyle Uluslararası Alanda Türkiye Ekonomisi

Üç kıta arasında hem coğrafi hem de diplomatik olarak stratejik konumda yer alan yaklaşık 85 milyon nüfuslu bir ülke… Ve tüm bu dinamikler doğrultusunda hassas stratejilerle işleyen dev bir çark… Evet; konumuz, Türkiye ekonomisi! Türkiye’nin 1923’ten bugüne ekonomik açıdan hangi aşamalardan geçtiğine göz atmaya ne dersiniz? 

 

Ekonomi, bir ülkenin kalkınmasından vatandaşlarının refah düzeyine kadar büyük etki sahibi olan önemli bir kavramı oluşturuyor. Türkiye ekonomisine dair merak edilenler, yalnızca günümüzle sınırlı kalmayarak Cumhuriyet’in ilan edildiği yıla kadar uzanıyor. 1923 ve 2023 arasındaki son 100 yıllık süreçte ekonominin nasıl seyrettiği, ekonomistlerden ülkedeki gençlere kadar neredeyse herkesin araştırdığı bir konu! Bunun böylesine merak konusu olması ise hiç şaşırtıcı sayılmaz, sizce de öyle değil mi?  

 

Peki, Türkiye ekonomisi ülkenin kuruluşundan bu yana geçen yaklaşık bir asırlık zaman diliminde hangi yollardan geçmiş olabilir? Siz de bunu merak ediyorsanız, Türkiye ekonomisinin özeti niteliğindeki bu kapsamlı dosyamıza mutlaka göz atmalısınız! Yıldan yıla dış ticaret rakamlarını ve ekonomi yönetiminde atılan en önemli adımları bu sayfanın devamında dönemler özelinde ele aldık. Hadi, başlayalım: 

1. 1923 ve 1929 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

    1923 ve 1929 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri

Yıl

İhracat (Bin $)

İthalat (Bin $)

Dış Ticaret

Dengesi (Bin $)

Dış Ticaret

Hacmi (Bin $)

İhracatın

İthalatı

Karşılama

Oranı (%)

1923

50 790

86 872

– 36 082

137 662

58,5

1924

82 435

100 462

– 18 027

182 897

82,1

1925

102 700

128 953

– 26 253

231 653

79,6

1926

96 437

121 411

– 24 974

217 848

79,4

1927

80 749

107 752

– 27 003

188 501

74,9

1928

88 278

113 710

– 25 432

201 988

77,6

1929

74 827

123 558

– 48 731

198 385

60,6

Kaynak: TÜİK

 

  • Yeni kurulacak Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomi politikalarını belirlemek için İzmir İktisat Kongresi toplandı.
  • Aşar usulünün kaldırılması ve Ziraat Bankasının sermayesinin artırılması kararı alındı.
  • Lozan Antlaşması ile ekonomik bağımsızlık kazanıldı.
  • Devlet, özel sektörün gelişimi için çeşitli desteklerde bulundu. Sanayi faaliyetleri üzerinde girişimde bulunan girişimcilere kredi verme amacıyla Sanayi ve Maadin Bankası kuruldu.
  • Milli sermayeyi taşıyan ve çeşitli yatırımların gerçekleşmesine aracı olacak Türkiye İş Bankası faaliyete geçirildi. Ardından Türkiye Sınai Maden Bankası (1925), Emlak ve Eytam Bankası (1927) büyük gelişme gösterdi.
  • Yabancılara Gümrük Tarife Kanununun yeniden düzenlenmesiyle yaklaşık yüzde 15 oranında vergi konuldu.
  • Teşvik-i Sanayi Kanunu ile özel girişimciler için sanayi üretimi teşvik edildi.
  • Yerli üretim ve sanayiyi korumak için bazı maddeler yüksek gümrük vergileriyle kısıtlandı. 
  • Türk dış ticareti 1929 Dünya Ekonomik Buhranı’na kadar tarım ürünleri ihraç ederek kayda değer bir gelişme sağladı. Bu dönemin sonuna kadar liberal ekonomi politikaları uygulandı.
  • 1929’daki Ekonomik Buhran nedeniyle dış ticaret açığı 49 milyar dolara ulaştı.

2. 1929 ve 1945 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

  1929 ve 1945 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri

Yıl

İhracat
(Bin $)

İthalat
(Bin $)

Dış Ticaret

Dengesi
(Bin $)

Dış Ticaret

Hacmi
(Bin $)

İhracatın

İthalatı

Karşılama

Oranı (%)

1929

50 790

86 872

– 36 082

137 662

58,5

1930

71 380

69 540

1 840

140 920

102,6

1931

60 226

59 935

291

120 161

100,5

1932

47 972

40 718

7 254

88 690

117,8

1933

58 065

45 091

12 974

103 156

128,8

1934

73 007

68 761

4 246 

141 768

106,2

1935

76 232

70 635

5 597

146 867

107,9

1936

93 670

73 619

20 051 

167 289

127,2

1937

109 225

90 540 

18 685

199 765

120,6

1938

115 019 

118 899

– 3 880

233 918 

96,7

1939

99 647

92 498

7 149

192 145

107,7

1940

80 904

50 035

30 869

130 939

161,7

1941

91 056

55 349

35 707

146 405

164,5

1942

126 115

112 879

13 236 

238 994

111,7

1943

196 734

155 340

41 394

352 074

126,6

1944

177 952

126 230

51 722

304 182

141,0

1945

168 264

96 969 

71 295

265 233

173,5

Kaynak: TÜİK

 

  • 1929’da yaşanan buhranın dış ticaret açığını artırmasıyla birlikte 1930’ların başından itibaren dışa bağımlılığı azaltmak için dış ticareti sınırlama yoluna gidildi.
  • Özel sektörde hedeflenen başarı elde edilemeyince devlet ekonomide daha fazla etkili olmaya başladı. Türkiye’nin ekonomi politikası karma ekonomik sistem oldu.
  • Ülkeyi kalkındırma hedefleriyle ilgili yatırımlar devlet gücüyle gerçekleşse de özel sektör ekonomide yine önemli bir rol oynadı. Bu sebeple devletçilik politikası, ekonomide yalnızca devletin egemen olmasından daha fazlasını ifade etti.
  • 1931’de Merkez Bankası, 1932’de sanayi sektörüne kredi sağlamak için Sanayi Kredi Bankası ve 1933’de projeleri değerlendirmek için Devlet Sanayi Ofisi kuruldu.
  • Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı’yla sanayinin kurulmasını ve sanayi yatırımlarını devlet üstlendi. 
  • İkinci Sanayi Planı, İkinci Dünya Savaşı’nın çıkması nedeniyle uygulanamadı.
  • Savaşın getirdiği şartlar nedeniyle ekonomide istikrarı temin etmek için Millî Koruma Kanunu çıkarıldı.
  • Halk içerisinde gelir uçurumunun dengelenmesi ve yatırımlar için fon oluşturulması adına Varlık Vergisi yürürlüğe girdi.
  • Ordu ve şehirlerin gıda ihtiyaçlarını karşılayabilmek için Toprak Mahsulleri Vergisi çıkarıldı.
  • Uluslararası Para Fonu (IMF)’na üye olundu.
  • 1945 yılında ihracat rekor fazlalık verdi. Dış ticaret millî gelirden daha az arttı ve ekonomi içindeki payı da azaldı.
  • Bu dönem ekonominin dışa kapalı olduğu dönem olarak değerlendirildi. Bunun sebebi bazı ekonomistlere göre öz sermayeden ödenmeye çalışılan Osmanlı borçlarıydı.

 

Türkiye’de dış açık ve dış borçların günümüzdeki durumu hakkında neler biliyorsunuz? Ekonomist, yazar ve akademisyen Prof. Dr. Asaf Savaş Akat’ın Türkiye Ekonomisi eğitimiyle, ülkemizin ekonomisine dair sıkça duyduğunuz ve merak ettiğiniz tüm detaylara hakim olabilirsiniz! 

3. İkinci Dünya Savaşı Sonrası Türkiye Ekonomisi 

pile-coins-wooden-table-with-sunlight-bokeh-background-business-finance-concept Geçmişi ve Bugünüyle Uluslararası Alanda Türkiye Ekonomisi

  • Sanayi üretiminde yaşanan daralmaya karşılık halkın tüketim talebinin artmasıyla enflasyon oranlarında ciddi artış oldu.
  • Üç yıl üst üste ekonomik küçülme yaşandı.
  • Mali açıdan dış yardıma muhtaç hale gelindi.
  • Savaşta taraf olunmasa da savunma tedbirleri için devlet harcamaları arttı, erkekler askere alındı. Bütçe açığının ortaya çıkmasının beraberinde özel sektörde de üretim azaldı.
  • Sovyetler Birliği savaş sonrasında Türkiye’ye baskı yapmaya devam etti. Bu da savunma harcamalarına savaş sonrasında da devam edilmesine neden olarak ciddi mali kayıplar yarattı.  
  • Türkiye, savaş sonrasında Amerika Birleşik Devletleri’nin savaştan zarar gören ülkelerin kalkınması için yardımda bulunacağı devletler listesine girdi.

4. 1950 ve 1960 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi 

  1950 ve 1960 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri

Yıl

İhracat
(Bin $)

İthalat
(Bin $)

Dış Ticaret

Dengesi
(Bin $)

Dış Ticaret

Hacmi
(Bin $)

İhracatın

İthalatı

Karşılama

Oranı (%)

1950

263 424

285 664

– 22 240

549 088

92,2

1951

314 082

402 086

– 88 004 

716 168

78,1

1952

362 914

555 920

– 193 006

918 834

65,3

1953

396 061

532 533

– 136 472

928 594

74,4

1954

334 924

478 359

– 143 435

813 283

70,0

1955

313 346

497 637

– 184 291

810 983

63,0

1956

304 990

407 340

– 102 350

712 330

74,9

1957

345 217

397 125

– 51 908

742 342

86,9

1958

247 271

315 098

– 67 827

562 369

78,5

1959

353 799 

469 982 

– 116 183

823 781

75,3

1960

320 731

468 186

– 147 455

788 917

68,5

Kaynak: TÜİK

 

  • Serbest seçim ile iktidara gelen Demokrat Parti, siyasi ve ekonomik değişimin simgesi oldu.
  • Liberal politikalara güçlü bir geçiş yapıldı.
  • Özel sektör girişimleri ve devlet sermayeli yatırımlar planlandı.
  • 1950 ve 1955 yılları arasında sürekli dış ticaret açığı oluştu ve dış ödeme güçlükleri meydana geldi.
  • Batılı devletlerden borç isteği karşılık bulamadı.
  • Dönemin ekonomik politikasını belirlemek için Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası Başkanı James M. Barker, Türkiye için bir yatırım programı tavsiye raporu hazırladı.
  • 1950 yılında 38 bin 550 milyon lira olan gayrisafi millî hasıla (GSMH) 1953’te 54 bin 91 milyon liraya, 1959’da ise 68 bin 521 milyona yükseldi. 
  • Uygulanan etkili politikalar sayesinde 1952 ve 1957 arasındaki beş yıllık sanayinin yıllık ortalama büyüme hızı yüzde 12,5 oldu.
  • Toplam para akışını artırmak amacıyla Yabancı Sermaye Yatırımlarını Teşvik Kanunu çıkarıldı.
  • 1950 ve 1960 arasındaki dönemde genel itibarıyla tarımsal alan genişledi, iç ve dış talep arttı. Ekonomi gelişti ve hızlandı.

5. 1960 ve 1980 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

  1950 ve 1960 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri

Yıl

İhracat
(Bin $)

İthalat
(Bin $)

Dış Ticaret

Dengesi
(Bin $)

Dış Ticaret

Hacmi
(Bin $)

İhracatın

İthalatı

Karşılama

Oranı (%)

1960

320 731

468 186

– 147 455

788 917

68,5

1961

346 740

507 205

– 160 465

853 945

68,4

1962

381 197

619 447

– 238 250

1 000 644

61,5

1963

368 087

687 616

– 319 529 

1 055 703

53,5

1964

410 771

537 229

– 126 458

948 000

76,5

1965

463 738

571 953

– 108 215

1 035 691

81,1

1966

490 508

718 269

– 227 761

1 208 777

68,3

1967

522 334 

684 669

– 162 335

1 207 003

76,3

1968

496 419

763 659

– 267 240

1 260 078

65,0

1969

536 834

801 236 

– 264 403

1 338 070

67,0

1970

588 476

947 604

– 359 128

1 536 081

62,1

1971

676 602

1 170 840

– 494 239

1 847 442

57,8

1972

884 969

1 562 550

– 677 581

2 447 519

56,6

1973

1 317 083

2 086 216

– 769 133 

3 403 299

63,1

1974

1 532 182

3 777 501

-2 245 319

5 309 683

40,6

1975

1 401 075

4 738 558

-3 337 483

6 139 633

29,6

1976

1 960 214

5 128 647

-3 168 433

7 088 862

38,2

1977

1 753 026

5 796 278

-4 043 252

7 549 304

30,2

1978

2 288 163

4 599 025

-2 310 862

6 887 187

49,8

1979

2 261 195

5 069 432

-2 808 236

7 330 627

44,6

1980

2 910 122

7 909 364 

-4 999 242

10 819 486

36,8

Kaynak: TÜİK

 

  • Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET)’na başvuruldu. Türkiye’nin tam üyelik şartlarını yerine getirene kadar farklı bir ekonomik ortaklığa gitmesi önerildi. Böylece Türkiye ve AET arasında Ankara Anlaşması imzalandı.
  • Sanayide ithal ikameci yaklaşım benimsendi. Bu yaklaşım, önceki dönemde ithal edilen malların kısmen veya tamamen ülke içinde üretilebilmesini ifade ediyordu.
  • İç pazarda üretim daha fazla teşvik edildi.
  • İhracat teşvik edildiyse de dünyadaki ticaret hacminin artmasıyla Türkiye’nin bu konudaki yeri değişmedi.
  • 1970 yılında devalüasyon yapıldı. Bu devalüasyon, dış ticaret hacmini artırmayı sağladı.
  • 1973 ve 1974 dönemlerinde yaşanan küresel sorunlar nedeniyle dış ticaret dengeleri bozuldu. Bu durum cari açığın artmasına neden oldu.
  • 1960’tan 1980’e gelindiğinde ticaret hacmi 10 kat artsa da dış ticaret açığı büyümeye devam etti.
  • 1980 yılında Türkiye’nin dış ticaret hacmi yüzde 27 ihracat, yüzde 73 ithalat olarak gerçekleşti. 

6. 1980 ve 2000 Yılları Arası Türkiye Ekonomisi

  1980 ve 2000 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri

Yıl

İhracat
(Bin $)

İthalat
(Bin $)

Dış Ticaret

Dengesi
(Bin $)

Dış Ticaret

Hacmi
(Bin $)

İhracatın

İthalatı

Karşılama

Oranı (%)

1980

2 910 122

7 909 364 

-4 999 242

10 819 486

36,8

1981

4 702 934

8 933 374

-4 230 439

13 636 308

52,6

1982

5 745 973

8 842 665

-3 096 692

14 588 639

65,0

1983

5 727 834

9 235 002

-3 507 168

14 962 836

62,0

1984

7 133 604

10 757 032

3 623 429

17 890 636

66,3

1985

7 958 010

11 343 376

-3 385 367

19 301 386

70,2

1986

7 456 726

11 104 771

-3 648 046

18 561 497

67,1

1987

10 190 049

14 157 807

-3 967 757

24 347 856

72,0

1988

11 662 024

14 335 398

-2 673 374

25 997 422

81,4

1989

11 624 692

15 792 143

-4 167 451

27 416 835

73,6

1990

12 959 288 

22 302 126

-9 342 838

35 261 413

58,1

1991

13 593 462

21 047 014

-7 453 552

34 640 476

64,6

1992

14 714 629

22 871 055

-8 156 426

37 585 684

64,3

1993

15 345 067

29 428 370

-14 083 303

44 773 436

52,1

1994

18 105 872

23 270 019

-5 164 147

41 375 891

77,8

1995

21 637 041

35 709 011

-14 071 970

57 346 052

60,6

1996

23 224 465

43 626 642

-20 402 178

66 851 107

53,2

1997

26 261 072

48 558 721

-22 297 649

74 819 792

54,1

1998

26 973 952

45 921 392

-18 947 440

72 895 344

58,7

1999

26 587 225

40 671 272

-14 084 047

67 258 497

65,4

2000

27 774 906

54 502 821

-26 727 914

82 277 727

51,0

Kaynak: TÜİK

 

  • 1970’lerin sonuna doğru küresel çapta gerçekleşen durumlar, 80’li yıllardan itibaren ülkedeki ekonomik sistemin değişmesine neden oldu. Ulusal kalkınma anlayışı yerini yerel kalkınma politikalarına bıraktı.
  • Esnek üretim önem kazandı. Müşteri talepleri ulusal ekonominin düzenlenmesini zorunlu hale getirdi. Bu sebeple daha fazla dışa açılma ve küresel ekonomiyle bütünleşme gibi amaçlarla çeşitli düzenlemelere gidildi.
  • 24 Ocak 1980 yılında, “24 Ocak Kararları” olarak da bilinen ihracata dayalı sanayi stratejisi uygulamaları yürürlüğe girdi.
  • Türkiye ekonomisi dışa kapalı ekonomik modelden dışa açık serbest ekonomi modeline geçti. 
  • 1989 yılında Türk Parasının Kıymetini Koruma hakkında karar çıktı. Yabancı sermayeye yeni teşvikler yapıldı ve dış ticaret serbestleştirildi.
  • 80 sonrası dönemde dış ticaret hacmi genel olarak üç kattan fazla artış gösterdi.
  • 6 Mart 1995’de Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği Antlaşması imzalandı. Bu gelişme önemli bir vergi kaybına neden oldu. 
  • İthalatın artırmasıyla cari açık arttı ve döviz hareketliliği meydana geldi.
  • 1990’da dış ticaret hacmi 35,2 milyon dolara ulaştı. Dış ticaret hacminin yüzde 37’si ihracat, yüzde 63’ü ithalat olarak gerçekleşti.
  • Türkiye’deki yüksek enflasyon oranları ve Körfez Savaşı ülkeyi ekonomik açıdan olumsuz etkiledi.
  • Bu yıllarda en önemli kriz 1994’te yaşandı. Ekonominin yeniden güç kazanması için 5 Nisan 1994 tarihinde “5 Nisan Kararları” adıyla bilinen yeni bir ekonomik paket hazırlandı.
  • 2000 yılına gelindiğinde dış ticaret hacmi 82,2 milyon ABD dolarını buldu. Hacmin yüzde 34’ünü ihracat, yüzde 66’sını ise ithalat oluşturdu.

7. 2000 Sonrası Türkiye Ekonomisindeki Gelişmeler

2001 ve 2014 Yılları Arası Dış Ticaret Verileri

Yıl

İhracat
(Bin $)

İthalat
(Bin $)

Dış Ticaret

Dengesi
(Bin $)

Dış Ticaret

Hacmi
(Bin $)

İhracatın

İthalatı

Karşılama

Oranı (%)

2001

31 334 216

41 399 083

-10 064 867

72 733 299

75,7

2002

36 059 089

51 553 797

-15 494 708

87 612 886

69,9

2003

47 252 836

69 339 692

-22 086 856

116 592 528

68,1

2004

63 167 153

97 539 766

-34 372 613

160 706 919

64,8

2005

73 476 408

116 774 151

-43 297 743

190 250 559

62,9

2006

85 534 676

139 576 174

-54 041 498 

225 110 850

61,3

2007

107 271 750

170 062 715

-62 790 965

277 334 464

63,1

2008

132 027 196

201 963 574

-69 936 378

333 990 770

65,4

2009

102 142 613

140 928 421

-38 785 809

243 071 034

72,5

2010

113 883 219

185 544 332

-71 661 113 

299 427 551

61,4

2011

134 906 869

240 841 676

-105 934 807

375 748 545 

56,0

2012

152 461 737

236 545 141

-84 083 404

389 006 877

64,5

2013

151 802 637

251 661 250

-99 858 613 

403 463 887

60,3

2014

157 610 158

242 177 117

-84 566 959

399 787 275

65,1

2015

143 838 871

207 234 359

-63 395 487

351 073 230

69,4

2016

142 606 247

198 601 934

-55 995 686

341 208 181

71,8

2017

  164 494 619

  238 715 128

-74 220 509

  403 209 747

68,9

2018

  177 168 756

  231 152 483

-53 983 726

  408 321 239

76,6

2019

  180 832 722

  210 345 203

-29 512 481

  391 177 924

86,0

2020

  169 637 755

  219 516 807

-49 879 052

  389 154 562

77,3

2021

  225 214 458

  271 425 553

-46 211 095

  496 640 011

83,0

Kaynak: TÜİK

 

  • Ocak 2000’de Enflasyonu Düşürme Programı uygulamaya konuldu.
  • 2002 yılı itibarıyla küresel ekonomik birleşmeler sağlanmaya çalışıldı.
  • 2001 kriziyle azalan dış ticaret hacmi 2008 yılındaki küresel krize kadar artmaya devam etti. 
  • 2008 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde başlayan ekonomik kriz Türkiye’yi de oldukça kötü etkiledi. İhracatta azalma, ülkeye sermaye girişinde düşüş ve dış talepte daralma yaşandı.
  • 2008 yılından sonra dış ticaret hacmi artışa geçti.
  • 2014 yılına gelindiğinde dış ticaret hacmi 530,3 milyon ABD doları seviyelerine çıktı.
  • 2000’li yıllarda otomotiv sektörü hem ihracatta hem ithalatta önemli bir yere sahip oldu. Bu yönüyle Türkiye ekonomisinin ihracat performansı bir tarafıyla ithalata dayandırılmış oldu. 

8. 2020’li Yıllarda Türkiye Ekonomisine Dair Beklentiler

golden-numbers-2023-against-background-20222024-2025-blur-concept-calendar-years3d-render Geçmişi ve Bugünüyle Uluslararası Alanda Türkiye Ekonomisi

Türkiye ekonomisinin 2023 ve 2025 arasındaki üç yıllık beklentilerini kapsayan Orta Vadeli Program’ı (OVP) Resmi Gazete’de yayınlandı. Hazırlanan programda;

 

  • 2023 yılı büyüme hedefi yüzde 5, 2024 ve 2025 büyüme hedefi ise yüzde 5.5 olarak belirlendi.
  • Enflasyon hedefi 2022 yıl sonunda yüzde 65, 2023 yılında 24.9, 2024 yılında yüzde 13.8 ve 2025 yılında yüzde 9.9 olarak tahmin ediliyor. 
  • 2023’te bütçe açığının gayrisafi millî hasılaya (GSMH) oranının yüzde 3.5 olacağı öngörülüyor. Bu oranın program sonunda ise yüzde 1.5 olacağı paylaşılıyor. 
  • İhracatın 2022 sonunda 255 milyar dolar, 2023’te 265 milyar dolar, 2024’te 285 milyar dolar ve program sonunda 305 milyar dolar olacağı tahmin ediliyor.
  • İthalatın 2022 sonunda 360 milyar dolar, 2023’te 345 milyar dolar, 2024’te 363 milyar dolar ve 2025’te 384 milyar dolar olması hedefleniyor. 

 

Söz konusu Türkiye ekonomisi olduğunda anlatmakla bitmeyecek pek çok nokta var! Siz de tüm merak ettiklerinizi tek bir kaynaktan öğrenmek ve Türkiye ekonomisini baştan sona tüm hatlarıyla anlamak için Ekonomist ve Akademisyen Prof. Dr. Asaf Savaş Akat’ın Türkiye Ekonomisi isimli eğitimine katılabilirsiniz. Üstelik eğitim sonunda alacağınız Prof. Dr. Savaş Akat imzalı sertifikayla bu konudaki yetkinliğinizi kanıtlayabilirsiniz!

Share this content:

Yorum yapın